ହିନ୍ଦୁ ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଞ୍ଚମ ଅବତାର ବାମନ ଅବତାରଙ୍କ ଜନ୍ମ ରହସ୍ୟ ଧର୍ମର ରକ୍ଷା ଏବଂ ଅହଂକାରର ବିନାଶ ସହ ଜଡ଼ିତ। ଭାଦ୍ରବ ମାସ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥି (ଯାହାକୁ ବାମନ ଦ୍ୱାଦଶୀ କୁହାଯାଏ) ଶ୍ରବଣା ନକ୍ଷତ୍ରରେ ମାତା ଅଦିତି ଏବଂ ମହର୍ଷି କଶ୍ୟପଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଭାବରେ ସେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।
ପୌରାଣିକ ଆଖ୍ୟାନ
ଇନ୍ଦ୍ର (ଦେବମାନଙ୍କ ରାଜା, କଶ୍ୟପ ଓ ଅଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ର) ଦିତିଙ୍କ ପ୍ରପୌତ୍ର ଓ ଦାନବରାଜ ବଳିଙ୍କ (ଅସୁରମାନଙ୍କ ରାଜା) ନିକଟରେ ପରାଜିତ ହେଲାପରେ, ଦେବତାମାନେ ଶେଷରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ । ବିଷ୍ଣୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ଶକ୍ତି ଓ ସିଂହାସନ ଫେରାଇବାକୁ ସମ୍ମତ ହେଲେ । ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁ ବାମନ (କଶ୍ୟପ ଓ ଅଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ର) ରୂପେ ଅବତାର ଗ୍ରହଣ କଲେ ।
ଭକ୍ତିଶୀଳ ବଳି ନିୟମିତ ଯଜ୍ଞ ଓ ବଳିଦାନ କରୁଥିଲେ (ଯେଉଁଥିରେ ତାଙ୍କ ଶାସନ ଅଧୀନ ଅସୁରମାନେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦେବମାନେ ନୁହେଁ) । ଏକ ଯଜ୍ଞରେ ବାମନ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ ଓ ସେ ବଳିଙ୍କୁ କେବଳ ତିନୋଟି ପଦ ଜମି ଦେବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ (ସାଧାରଣତଃ ଯଜ୍ଞବେଦି ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ) । ବଳି, ତାଙ୍କ ଗୁରୁ ଭୃଗୁପୁତ୍ର ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଚେତାବନୀ ସତ୍ତ୍ୱେ ବାମନଙ୍କୁ ତିନିପାଦ ଭୂମି ଦାନ ଦେବା ନିମିତ୍ତ ସମ୍ମତି ଦେଲେ । ବାମନ ତାହାପରେ ବିଶାଳ ଆକାର ଧାରଣ କଲେ ଓ ତାଙ୍କ ତିନି ପଦରେ ସମଗ୍ର ସୃଷ୍ଟି ଓ ତାହାର ପରିଧିକୁ ଆବରଣ କଲେ । ଏହିପରି ଭାବେ, ତିନୋଟି ଲୋକ (ଭୂର୍, ଭୁବଃ, ସ୍ଵଃ) ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ଫେରାଇ ଦିଆଗଲା, ଓ ବଳି ସହିତ ଅସୁରମାନେ ପାତାଳ ଲୋକକୁ ନିଷ୍କାସିତ ହେଲେ ।
ଅନ୍ୟ ଗୋଟିଏ କଥା ଅନୁସାରେ, ବାମନ ତାଙ୍କ ପାଦ ବଳିଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ରଖି ତାଙ୍କୁ ଅମରତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ । ତା’ପରେ ବିଷ୍ଣୁ ନିଜ ବିରାଟ ରୂପ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରି ବଳିଙ୍କୁ ମହାବଲି ଉପାଧି ଦେଲେ, କାରଣ ବଲି ନିଜ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଓ ବଚନବାନୀ ପାଳନରେ ମହାତ୍ମା ସିଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ । ଶେଷରେ, ବିଷ୍ଣୁ ମହାବଲିଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ଲୋକ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଲେ, ଯେଉଁଠି ସେ ନିଜ ପରମ ଭକ୍ତ ଦାଦା ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ଆତ୍ମାମାନଙ୍କ ସହ ସାକ୍ଷାତ କଲେ ।
