ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ ଏବଂ ଓଡ଼ିଶାର ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିରେ ଭାଦ୍ରବ ମାସ କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷ ଏକାଦଶୀକୁ କାଳୀୟଦଳନ ଏକାଦଶୀ ବା ଅଜା ଏକାଦଶୀ କୁହାଯାଏ। ଏହି ପବିତ୍ର ତିଥିର ପୌରାଣିକ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଏହାକୁ ନେଇ ରହିଥିବା ମୁଖ୍ୟ କଥାଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା। ଏହି ଦିନ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ କାଳୀୟଦଳନ ବେଶରେ ସଜ୍ଜିତ କରାଯାଇଥାଏ । ଏହି ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ କରିବାଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ହୋଇଯାଏ । ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହିଦିନ ଭଗବାନ ଋଷିକେଶଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ ବୈକୁଣ୍ଠ ପ୍ରାପ୍ତି ଅବଶ୍ୟ କରିପାରିବ ବୋଲି ମଧୁସୂଦନ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ କହିଛନ୍ତି ।
ପୌରାଣିକ କଥାବସ୍ତୁ: କାଳୀୟ ଦଳନ ଉପାଖ୍ୟାନ
ଭାଗବତ ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ, ଯମୁନା ନଦୀର ଏକ ହ୍ରଦରେ ‘କାଳୀୟ’ ନାମକ ଏକ ଅତି ବିଷାକ୍ତ ପଞ୍ଚମୁଖୀ ସର୍ପ ବାସ କରୁଥିଲା । ତା’ର ତୀବ୍ର ବିଷ ଯୋଗୁଁ ଯମୁନା ନଦୀର ଜଳ କଳା ପଡ଼ିଯାଇଥିଲା ଏବଂ ସେହି ଜଳ ପିଇବା ଦ୍ୱାରା ଗୋପପୁରର ଗାଈଗୋରୁ ଓ ଗୋପାଳମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରୁଥିଲେ । ଯମୁନା ନଦୀର ପରିବେଶ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷାକ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲା । ଦିନେ ବାଳକୃଷ୍ଣ ସଖାମାନଙ୍କ ସହ କଦମ୍ବ ଗଛ ମୂଳେ ବଲ୍ ଖେଳୁଥିବା ସମୟରେ, ଖେଳାଯାଉଥିବା ବଲ୍ଟି ଯମୁନା ନଦୀ ଭିତରକୁ ପଡ଼ିଗଲା । ବଲ୍ ଆଣିବା ବାହାନାରେ ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସେହି କାଳୀୟ ହ୍ରଦକୁ ଡେଇଁ ପଡ଼ିଲେ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ହ୍ରଦ ମଧ୍ୟକୁ ଯିବା ମାତ୍ରେ କାଳୀୟ ନାଗ ତାଙ୍କୁ ନିଜର ଶରୀରରେ ଗୁଡ଼ାଇ ଚାପିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲା । ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନିଜର ଦେହକୁ ବିଶାଳ କରି କାଳୀୟ ନାଗର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କାଳୀୟର ଫଣା ଉପରକୁ ଚଢ଼ି ବିଚିତ୍ର ନୃତ୍ୟ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଦର ପ୍ରହାରରେ କାଳୀୟ ନାଗ କ୍ଷତବିକ୍ଷତ ହୋଇ ରକ୍ତ ବାନ୍ତି କଲା ଓ ତା’ର ସମସ୍ତ ଅହଂକାର ଚୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା । ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ଏଭଳି ଦଶା ଦେଖି କାଳୀୟର ପତ୍ନୀମାନେ (ନାଗୁଣୀମାନେ) ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚରଣ ତଳେ ଶରଣ ପଶିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଭିକ୍ଷା କଲେ । ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କାଳୀୟକୁ କ୍ଷମା କରିଦେଲେ, କିନ୍ତୁ ସର୍ତ୍ତ ରଖିଲେ ଯେ ସେ ତୁରନ୍ତ ଯମୁନା ନଦୀ ତ୍ୟାଗ କରି ରମଣକ ଦ୍ୱୀପକୁ ଚାଲିଯାଉ । କାଳୀୟ ମଧ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶିରୋଧାର୍ଯ୍ୟ କରି ସେଠାରୁ ଚାଲିଗଲା । ଏହିପରି ଭାବେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଗୋପପୁରବାସୀଙ୍କୁ ଭୟମୁକ୍ତ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଯମୁନା ନଦୀର ଜଳକୁ ବିଷମୁକ୍ତ କରି ପବିତ୍ର କରିଥିଲେ ।
