ପୁରୀ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ଚାରି ଦ୍ଵାରରେ ବିରାଜମାନ କରୁଥିବା ହନୁମାନଙ୍କ ପଛରେ ରହିଛି ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଓ ରହସ୍ୟମୟ ପୌରାଣିକ କଥାବସ୍ତୁ। ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଅବତାର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଉଥିବାରୁ ତାଙ୍କର ପରମ ଭକ୍ତ ହନୁମାନ ଚାରି ଦିଗରୁ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର ଓ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରକୁ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରୁଛନ୍ତି। ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ଚାରି ଦ୍ଵାରରେ ପବନପୁତ୍ର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସ୍ଵରୂପରେ ପୂଜା ପାଉଛନ୍ତି।
ପୂର୍ବ ଦ୍ଵାର (ସିଂହଦ୍ଵାର) – ଫତେ ହନୁମାନ: ଏହି ଦ୍ଵାରରେ ବିରାଜମାନ ହନୁମାନଙ୍କୁ ‘ଫତେ ହନୁମାନ’ ବା ବିଜୟ ହନୁମାନ କୁହାଯାଏ। ସେ ମନ୍ଦିରର ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରବେଶ ଦ୍ଵାରକୁ ସମସ୍ତ ନକାରାତ୍ମକ ଶକ୍ତିଠାରୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି ।
ପଶ୍ଚିମ ଦ୍ଵାର (ବ୍ୟାଘ୍ର ଦ୍ଵାର) – କାନପୋତା ହନୁମାନ: ଏହି ରହସ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକର୍ଷଣୀୟ। ଏହି ଦ୍ଵାର ମା’ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ମନ୍ଦିର ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ। କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଅନୁଯାୟୀ, ସମୁଦ୍ରର ଗର୍ଜନ ଯୋଗୁଁ ପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥ ଓ ମା’ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଶୟନରେ ବ୍ୟାଘାତ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିଲା। ଏହା ଜାଣିବା ପରେ ମହାପ୍ରଭୁ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ ଯେପରି ସମୁଦ୍ରର ଶବ୍ଦ ମନ୍ଦିର ଭିତରକୁ ନ ପ୍ରବେଶ କରେ। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ କରି ହନୁମାନ ସର୍ବଦା ନିଜ କାନକୁ ମେଘନାଦ ପ୍ରାଚୀର (ପାଚେରୀ) ରେ ଲଗାଇ ସମୁଦ୍ରର ଶବ୍ଦକୁ ଶୁଣୁଛନ୍ତି ଏବଂ ତାହାକୁ ଭିତରକୁ ଯିବାକୁ ଦେଉନାହାନ୍ତି। ସେଥିପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ‘କାନପୋତା ହନୁମାନ’ କୁହାଯାଏ। ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର କଥା, ଆଜି ବି ମନ୍ଦିର ବାହାରେ ସମୁଦ୍ର ଶବ୍ଦ ଶୁଭୁଥିବା ବେଳେ ଭିତରକୁ ପଶିବା ମାତ୍ରେ ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଶବ୍ଦ ହୋଇଯାଏ।
ଉତ୍ତର ଦ୍ଵାର (ହସ୍ତୀ ଦ୍ଵାର) – ତପସ୍ଵୀ ହନୁମାନ: ଏଠାରେ ମହାବୀର ପଦ୍ମାସନ ମୁଦ୍ରାରେ ବସି ଗଭୀର ତପସ୍ୟାରେ ମଗ୍ନ ଅଛନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ‘ତପସ୍ଵୀ ହନୁମାନ’ ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ କରାଯାଏ। ସେ ଉତ୍ତର ଦିଗରୁ ଆସୁଥିବା ସମସ୍ତ ସଙ୍କଟକୁ ଦୂର କରନ୍ତି।
ଦକ୍ଷିଣ ଦ୍ଵାର (ଅଶ୍ଵ ଦ୍ଵାର) – ବାରଭାଇ ବା ବୀର ବିକ୍ରମ ହନୁମାନ: ଏଠାରେ ହନୁମାନଙ୍କର ଏକ ପ୍ରକାଣ୍ଡ ଉଚ୍ଚ ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛି, ଯାହାଙ୍କୁ ‘ବାରଭାଇ ହନୁମାନ’ ବା ‘ବୀର ବିକ୍ରମ ହନୁମାନ’ କୁହାଯାଏ। ସେ ନିଜର ବୀରତ୍ଵ ସହ ଦକ୍ଷିଣ ଦ୍ଵାରର ସୁରକ୍ଷା ଦାୟିତ୍ଵ ତୁଲାଉଛନ୍ତି।
ଦକ୍ଷିଣ ଦ୍ଵାର (ଅଶ୍ଵ ଦ୍ଵାର) – ବାରଭାଇ ବା ବୀର ବିକ୍ରମ ହନୁମାନ: ଏଠାରେ ହନୁମାନଙ୍କର ଏକ ପ୍ରକାଣ୍ଡ ଉଚ୍ଚ ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛି, ଯାହାଙ୍କୁ ‘ବାରଭାଇ ହନୁମାନ’ ବା ‘ବୀର ବିକ୍ରମ ହନୁମାନ’ କୁହାଯାଏ। ସେ ନିଜର ବୀରତ୍ଵ ସହ ଦକ୍ଷିଣ ଦ୍ଵାରର ସୁରକ୍ଷା ଦାୟିତ୍ଵ ତୁଲାଉଛନ୍ତି।
ତାଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତିର ସୁଯୋଗ ନେଇ ସମୁଦ୍ରର ପ୍ରଳୟଙ୍କରୀ ଜଳରାଶି ପୁରୀ ସହର ଏବଂ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ବହୁତ କ୍ଷତି କରିଥିଲା। ପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥ ଯେତେବେଳେ ଏହା ଜାଣିବାକୁ ପାଇଲେ, ସେ ହନୁମାନଙ୍କ ଚଞ୍ଚଳତାକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ଏବଂ ସେ ଯେମିତି ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ି ନ ଯାଆନ୍ତି, ସେଥିପାଇଁ ତାଙ୍କ ହାତ ଓ ଗୋଡ଼କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶିକୁଳି ବା ରସିରେ ବାନ୍ଧି ଦେଇଥିଲେ। ସେହି ଦିନଠାରୁ ସେଠାରେ ସେ ‘ବେଡ଼ି ହନୁମାନ’ ବା ‘ଦରିଆ ମହାବୀର’ ଭାବେ ପୂଜା ପାଉଛନ୍ତି ଏବଂ ପୁରୀ ସହର ଆଜି ପର୍ଯତ ସମୁଦ୍ର ଦାଉରୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରହିଛି।
