ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମରେ ଯେକୌଣସି ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ପୂଜା-ପାଠର ଶୁଭାରମ୍ଭ ପ୍ରଦୀପ ଜାଳି କରିବାର ପରମ୍ପରା ରହିଛି। ଘରର ମନ୍ଦିରରେ ସକାଳ ଏବଂ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଦୀପ ଜାଳିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଏ।
ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ଅନୁଯାୟୀ, ଦୀପର ଲୌହ ବା ଜ୍ୟୋତି ଜ୍ଞାନ, ପବିତ୍ରତା ଏବଂ ସକାରାତ୍ମକତାର ପ୍ରତୀକ ଅଟେ। ଯେପରି ଏକ ଛୋଟ ଦୀପ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରିଦେଇଥାଏ, ସେହିପରି ଜୀବନରେ ଜ୍ଞାନର ପ୍ରକାଶ ଅଜ୍ଞାନତା ଏବଂ ନକାରାତ୍ମକ ବିଚାରକୁ ଦୂର କରିବାର ବାର୍ତ୍ତା ଦେଇଥାଏ।
ଧାର୍ମିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଦୀପରେ ବ୍ୟବହୃତ ଘିଅ, ତେଲ ଏବଂ ବଳିତା ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟନ୍ତି। ପୂଜାରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମୁଖ ଥିବା ଦୀପ ଜାଳିବାର ପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟ ପ୍ରଚଳିତ ରହିଛି।
ଏକ ମୁଖୀ ଦୀପ: ଏକ ମୁଖୀ ଦୀପ ଘରେ ଦୈନନ୍ଦିନ ପୂଜା-ପାଠ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ସାଧାରଣ ଏବଂ ପ୍ରଚଳିତ ଦୀପ ଅଟେ। ଏଥିରେ ଗୋଟିଏମାତ୍ର ବଳିତା ଜଳାଯାଇଥାଏ। ଧାର୍ମିକ ମାନ୍ୟତା ଅନୁଯାୟୀ, ସକାଳ ଏବଂ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ସମୟରେ ଏକ ମୁଖୀ ଦୀପ ଜାଳିବା ଶୁଭ ହୋଇଥାଏ। ନିୟମିତ ଭାବେ ପୂଜାଘରରେ ଏକ ମୁଖୀ ଦୀପ ଜାଳିବା ଦ୍ୱାରା ମନ ଶାନ୍ତ ରହିଥାଏ ଏବଂ ପୂଜାପାଠରେ ଏକାଗ୍ରତା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥାଏ।
ଦୁଇ ମୁଖୀ ଦୀପ: ଦୁଇ ମୁଖୀ ଦୀପରେ ଦୁଇଟି ବଳିତା ଜଳାଯିବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥାଏ। ଧାର୍ମିକ ମାନ୍ୟତାରେ ଏହାକୁ ଦାମ୍ପତ୍ୟ ଜୀବନରେ ପ୍ରେମ, ପାରସ୍ପରିକ ତାଳମେଳ ଏବଂ ପାର୍ବରିକ ସୁଖ-ଶାନ୍ତିର କାମନା ସହିତ ଯୋଡ଼ି ଦେଖାଯାଇଥାଏ। ଏହା ପରିବାରର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାରସ୍ପରିକ ବୁଝାମଣା ଏବଂ ସମ୍ପର୍କରେ ମଧୁରତା ବଜାୟ ରଖିବାର ପ୍ରତୀକ ଅଟେ।
ତିନି ମୁଖୀ ଦୀପ: ତିନି ମୁଖୀ ଦୀପରେ ତିନୋଟି ଅଲଗା ଅଲଗା ବାତି ଜଳିଥାଏ। ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହାକୁ ତ୍ରିଦେବ ଅର୍ଥାତ୍ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଏବଂ ମହେଶଙ୍କ ସହିତ ଯୋଡ଼ି ବିଚାର କରାଯାଏ। ତିନି ମୁଖୀ ଦୀପ ଜାଳିବା ଦ୍ୱାରା ଜୀବନରେ ସକାରାତ୍ମକତା ଆସିଥାଏ ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଜ୍ଞାନ, ବିବେକ ତଥା ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥାଏ।
ଚାରି ମୁଖୀ ଦୀପ: ଚାରି ମୁଖୀ ଦୀପରେ ଚାରି ଦିଗକୁ ବାତି ରଖାଯାଇଥାଏ। ଧାର୍ମିକ ମାନ୍ୟତାରେ ଚାରି ମୁଖୀ ଦୀପକୁ ସୁଖ-ସମୃଦ୍ଧି, ଧନ-ଧାନ୍ୟ ଏବଂ ଖୁସହାଳିର କାମନା ସହିତ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ପୂଜା ସମୟରେ ଚାରି ମୁଖୀ ଦୀପ ଜାଳିବା ଦ୍ୱାରା ଘରେ ମଙ୍ଗଳ ଏବଂ ସକାରାତ୍ମକତା ବଜାୟ ରହିଥାଏ।
ପାଞ୍ଚ ମୁଖୀ ଦୀପ / ପଞ୍ଚମୁଖୀ ଦୀପ: ପାଞ୍ଚ ମୁଖୀ ଦୀପର ଧାର୍ମିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱ ରହିଛି। ଏଥିରେ ପାଞ୍ଚଟି ଅଲଗା ଅଲଗା ଦିଗରେ ପାଞ୍ଚଟି ବାତି ଜଳାଯାଇଥାଏ। ଏହାକୁ ପୃଥ୍ବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଏବଂ ଆକାଶ ଅର୍ଥାତ୍ ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ମାନାଯାଏ। ଏହାକୁ ଭଗବାନ ଶିବ, ଭଗବାନ ହନୁମାନ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବଦେବୀଙ୍କ ବିଶେଷ ପୂଜା ସହିତ ମଧ୍ୟ ଯୋଡ଼ାଯାଇଥାଏ।
ଛଅ ମୁଖୀ ଦୀପ: ଛଅ ମୁଖୀ ଦୀପରେ ଛଅଟି ବାତି ଜଳାଯାଇଥାଏ। ଧାର୍ମିକ ମାନ୍ୟତା ଅନୁଯାୟୀ ଏହାକୁ ସନ୍ତାନର ଖୁସହାଳି, ପରିବାରର କଲ୍ୟାଣ ଏବଂ ଜୀବନରେ ସୁଖ-ଶାନ୍ତିର କାମନା ସହିତ ଯୋଡ଼ାଯାଏ। ଏହାକୁ ଭଗବାନ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ସହିତ ମଧ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ମାନାଯାଏ।
ସାତ ମୁଖୀ ଦୀପ: ସାତ ମୁଖୀ ଦୀପରେ ସାତଟି ବାତି ଜଳିଥାଏ। ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ଅନୁଯାୟୀ, ସାତ ମୁଖୀ ଦୀପକୁ ମା’ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ କୃପା ଏବଂ ଆର୍ଥିକ ସମୃଦ୍ଧିର କାମନା ସହିତ ଯୋଡ଼ାଯାଇଥାଏ। ଏହାକୁ ଜାଳି ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁମାନେ ଘରେ ଧନ-ଧାନ୍ୟ ଏବଂ ସୁଖ-ସୁବିଧା ବଜାୟ ରଖିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଥାଆନ୍ତି।
ଆଠ ମୁଖୀ ଦୀପ: ଆଠ ମୁଖୀ ଦୀପରେ ଆଠଟି ବାତି ଜଳାଇବାର ପରମ୍ପରା ରହିଛି। ଧାର୍ମିକ ମାନ୍ୟତାରେ ଏହାକୁ ଭଗବାନ ଗଣେଶ ଏବଂ ବିଘ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ଦୂର କରିବାର କାମନା ସହିତ ଯୋଡ଼ାଯାଇଥାଏ। ଏହି ଦୀପ ଜାଳି ଜୀବନର ବାଧାବିଘ୍ନ ଦୂର କରିବା ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସଫଳତା ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ।
ନଅ ମୁଖୀ ଦୀପ: ନଅ ମୁଖୀ ଦୀପକୁ ବିଶେଷ ଭାବେ ମା’ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ଉପାସନା ଏବଂ ଶକ୍ତିର ଆରାଧନା ସହିତ ଯୋଡ଼ି ଦେଖାଯାଇଥାଏ। ଧାର୍ମିକ ମାନ୍ୟତା ଅନୁଯାୟୀ, ନଅ ମୁଖୀ ଦୀପର ନଅଟି ଜ୍ୟୋତି ମା’ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ନଅଟି ସ୍ୱରୂପ ଅର୍ଥାତ୍ ନବଦୁର୍ଗାଙ୍କର ପ୍ରତୀକ ଅଟେ। ନବରାତ୍ରି ସମୟରେ ମା’ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ବିଶେଷ ପୂଜାରେ ଏହି ଦୀପ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ମା’ ଭଗବତୀଙ୍କଠାରୁ ସାହସ, ଶକ୍ତି, ସୁଖ-ସମୃଦ୍ଧି ଏବଂ ପରିବାରର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ।
