ଶାରଦୀୟ ନବରାତ୍ରିର ଚତୁର୍ଥ ଦିନରେ ମା’ କୁଷ୍ମାଣ୍ଡାଙ୍କୁ ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା କରାଯାଏ। ନିଜର ମୃଦୁ ହାସ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିବାରୁ ମା’ଙ୍କ ନାମ “କୁଷ୍ମାଣ୍ଡା” ହୋଇଛି। ତାଙ୍କ ନାମର ‘କୁ’ ଅର୍ଥ ଛୋଟ, ‘ଉଷ୍ମା’ ଅର୍ଥ ଶକ୍ତି ବା ଉତ୍ତାପ ଏବଂ ‘ଅଣ୍ଡା’ ଅର୍ଥ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ବୁଝାଏ।
ମା’ କୁଷ୍ମାଣ୍ଡାଙ୍କ ପୌରାଣିକ କଥା
ପୌରାଣିକ ମାନ୍ୟତା ଅନୁଯାୟୀ, ଯେତେବେଳେ ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭ ହୋଇନଥିଲା ଏବଂ ଚାରିଆଡ଼େ କେବଳ ଘନ ଅନ୍ଧକାର ଛାଇ ରହିଥିଲା, ସେତେବେଳେ କୌଣସି ଜୀବଜନ୍ତୁ କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥିଲା । ଏହି ସଂସାର ଶୂନ୍ୟ ଥିଲା ।
ସେହି ସମୟରେ ମା’ ଦୁର୍ଗା ନିଜର ଚତୁର୍ଥ ସ୍ୱରୂପ ଅର୍ଥାତ୍ ମା’ କୁଷ୍ମାଣ୍ଡା ରୂପ ଧାରଣ କଲେ । ସେ ନିଜର ମୃଦୁ ମୃଦୁ ହାସ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ରଚନା କଲେ । ମା’ଙ୍କର ଏହି ଦିବ୍ୟ ହାସ୍ୟରୁ ସୃଷ୍ଟିରେ ଆଲୋକର ପ୍ରବାହ ହେଲା ଏବଂ ଗ୍ରହ, ନକ୍ଷତ୍ର, ଆକାଶଗଙ୍ଗା ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବଜଗତର ସୃଷ୍ଟି ହେଲା ।
ମା’ କୁଷ୍ମାଣ୍ଡା ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଣ୍ଡଳର ଭିତର ଭାଗରେ ବାସ କରନ୍ତି। କେବଳ ମା’ଙ୍କ ପାଖରେ ହିଁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଉତ୍ତାପ ସହ୍ୟ କରିବାର ସାମର୍ଥ୍ୟ ରହିଛି। ସେଥିପାଇଁ ତାଙ୍କ ଶରୀରର କାନ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ତେଜସ୍ୱୀ । ତାଙ୍କର ଏହି ତେଜ ଦ୍ୱାରା ଦଶ ଦିଗ ଆଲୋକିତ ହୋଇଥାଏ ।
ମା’ଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ବାହନ
- ଅଷ୍ଟଭୁଜା ଧାରିଣୀ: ମା’ କୁଷ୍ମାଣ୍ଡାଙ୍କର ଆଠୋଟି ହାତ ଅଛି । ଏଥିପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ‘ଅଷ୍ଟଭୁଜା ଦେବୀ’ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ ।
- ଆୟୁଧ: ତାଙ୍କ ହାତରେ କମଣ୍ଡଳୁ, ଧନୁ, ତୀର, କମଳ (ପଦ୍ମ), ଅମୃତ କଳସ, ଚକ୍ର ଏବଂ ଗଦା ଶୋଭା ପାଇଥାଏ । ତାଙ୍କର ଅଷ୍ଟମ ହାତରେ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଓ ନିଧି ପ୍ରଦାନ କରୁଥିବା ଜପାମାଳି ରହିଥାଏ ।
- ବାହନ: ମା’ କୁଷ୍ମାଣ୍ଡା ସିଂହ ଉପରେ ବିରାଜମାନ କରିଥାନ୍ତି ।
ମା’ଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଭୋଗ ଓ ମନ୍ତ୍ର
- ପ୍ରିୟ ଭୋଗ: ମା’ କୁଷ୍ମାଣ୍ଡାଙ୍କୁ କଖାରୁ (କୁଷ୍ମାଣ୍ଡ) ବଳି ବା ଭୋଗ ଅତି ପ୍ରିୟ । ଏହାସହ ନବରାତ୍ରିର ଚତୁର୍ଥ ଦିନରେ ମା’ଙ୍କୁ ମାଲପୁଆ ଭୋଗ ଲଗାଯାଏ ।
