ଆଶ୍ୱିନ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥି (ଯାହାକୁ ମୂଳାଷ୍ଟମୀ କୁହାଯାଏ) ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଦଶମୀ (ବିଜୟା ଦଶମୀ ବା ଦଶହରା) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋଟ ୧୬ ଦିନ ଧରି ଚାଲୁଥିବା ଦେବୀଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ଓ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପୂଜାକୁ ଷୋଡ଼ଶ ପୂଜା କୁହାଯାଏ। ପୁରୀର ମା’ ବିମଳା ପୀଠ, ଯାଜପୁରର ମା’ ବିରଜା, କଟକର ମା’ ଚଣ୍ଡୀ, ଝଙ୍କଡ଼ର ମା’ ଶାରଳା ଏବଂ ବାଙ୍କୀର ମା’ ଚର୍ଚ୍ଚିକା ଆଦି ସମସ୍ତ ପ୍ରମୁଖ ଶକ୍ତିପୀଠରେ ଏହି ପରମ୍ପରା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।
କାହିଁକି ଏହି ପୂଜା କରାଯାଏ? (ପୂଜାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ)
- ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ଓ ଜଗତ କଲ୍ୟାଣ: ପୁରାଣ ଅନୁଯାୟୀ, ଶରତ ଋତୁରେ ଦେବୀ ମା’ ଧରାବତରଣ କରନ୍ତି। ଜଗତରୁ ସମସ୍ତ ଅଶୁଭ ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ଗତିର ବିନାଶ ପାଇଁ ମା’ଙ୍କୁ ୧୬ ଦିନ ଧରି ମହା ଆରାଧନା କରାଯାଏ।
- ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ: ଶାସ୍ତ୍ର ମତରେ, କଳିଯୁଗରେ ଏହି ଷୋଡ଼ଶ ଦିନାତ୍ମକ ପୂଜାକୁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ବିକଳ୍ପ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥାଏ, ଯାହା ମାନବ ସମାଜକୁ ପାପମୁକ୍ତ କରି ଶାନ୍ତି ଓ ସମୃଦ୍ଧି ପ୍ରଦାନ କରେ।
- ପ୍ରାଚୀନ ଶାକ୍ତ ପରମ୍ପରା: ଓଡ଼ିଶାର ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ର (ପୁରୀ), କଟକ, ଯାଜପୁର ଆଦି ପ୍ରମୁଖ ଶକ୍ତିପୀଠରେ ଉତ୍କଳୀୟ ପରମ୍ପରାକୁ ବଜାୟ ରଖି ମା’ଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ରୀତିନୀତି ପ୍ରଚଳିତ।
୨. କେମିତି ପୂଜା ଆରମ୍ଭ ଓ ସମ୍ପନ୍ନ କରାଯାଏ? (ପୂଜା ବିଧି)
- ଆରମ୍ଭ (ମୂଳାଷ୍ଟମୀ): ମୂଳାଷ୍ଟମୀ ଦିନ ଭୋରରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ମା’ଙ୍କ ପୀଠରେ ସ୍ଵସ୍ତିବାଚନ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୂଜା ଏବଂ ମହାସଂକଳ୍ପ କରି ପୂଜା ଆରମ୍ଭ କରାଯାଏ। ଏହି ଦିନ ମା’ଙ୍କ ଆଜ୍ଞାମାଳ ପାଇ ବିଲ୍ଵବୃକ୍ଷ (ବେଲ ଗଛ) ନିକଟରେ ଅଧିବାସ କର୍ମ କରାଯାଏ।
- ଷୋଡ଼ଶ ଉପଚାର ପୂଜା: ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିନ ମା’ଙ୍କୁ ୧୬ ପ୍ରକାରର ପୂଜା ସାମଗ୍ରୀ ବା ଉପଚାର (ଯେପରିକି ଆସନ, ସ୍ୱାଗତ, ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ଆଚମନୀୟ, ମଧୁପର୍କ, ସ୍ନାନ, ବସ୍ତ୍ର, ଆଭୂଷଣ, ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ, ଧୂପ, ଦୀପ, ନୈବେଦ୍ୟ, ବନ୍ଦନା ଓ ଅଞ୍ଜଳି) ପ୍ରଦାନ କରି ଆରାଧନା କରାଯାଏ।
- ଚଣ୍ଡୀପାଠ ଓ ହୋମ: ପୂଜା ଚାଲିଥିବା ସମସ୍ତ ୧୬ ଦିନ ଧରି ପୀଠ ମାନଙ୍କରେ ନିରନ୍ତର ଶ୍ରୀ ଶ୍ରୀ ଚଣ୍ଡୀପାଠ ଏବଂ ମହାଯଜ୍ଞ (ହୋମ) ସମ୍ପନ୍ନ କରାଯାଏ।
- ବିଭିନ୍ନ ବେଶ ଓ ଭୋଗ: ଏହି ଦିନଗୁଡ଼ିକରେ ମା’ ପ୍ରତିଦିନ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଆକର୍ଷଣୀୟ ବେଶରେ (ଯେପରିକି କନକଦୁର୍ଗା ବେଶ, କାତ୍ୟାୟନୀ ବେଶ, ମହିଷାମର୍ଦ୍ଦିନୀ ବେଶ ଆଦି) ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତି। ମା’ଙ୍କ ନିକଟରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର କୋଠଭୋଗ, ମହାପ୍ରସାଦ ଓ ପିଠା ଆଦି ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ।
- ମହାପୂଜା (ସପ୍ତମୀ, ଅଷ୍ଟମୀ, ନବମୀ): ଶେଷ ତିନିଦିନ ଅର୍ଥାତ୍ ଆଶ୍ୱିନ ଶୁକ୍ଳ ସପ୍ତମୀ, ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ନବମୀ ତିଥିରେ ମା’ଙ୍କ ପୂଜା ସବୁଠାରୁ ବ୍ୟାପକ ହୋଇଥାଏ। ଅନେକ ପୀଠରେ ଗୁପ୍ତ ନୀତିରେ ପ୍ରତ୍ୟହ ଅଧରାତିରେ (ନିଶାର୍ଦ୍ଧରେ) ବିଶେଷ ମହାକାଳୀ ପୂଜା ଓ ଯାତ୍ରାଙ୍ଗୀ ଧୂପ କରାଯାଏ।
