ଝୁଲଣ ଯାତ୍ରା ହେଉଛି ସନାତନ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ ଓ ବୈଷ୍ଣବ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଏକ ଅତି ପବିତ୍ର ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ପର୍ବ, ଯାହା ମୁଖ୍ୟତଃ ରାଧା-କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରେମ ଏବଂ ଲୀଳାକୁ ଆଧାର କରି ପାଳନ କରାଯାଏ । ଶ୍ରାବଣ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା (ଗହ୍ମା ପୂର୍ଣ୍ଣିମା) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାୟ ୫ ରୁ ୭ ଦିବସ ବ୍ୟାପୀ ପାଳିତ ହୁଏ । ଏହି ସମୟରେ ବିଭିନ୍ନ ମଠ, ମନ୍ଦିର ଓ ଗୃହରେ ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ମାତା ରାଧାରାଣୀଙ୍କ ବିଗ୍ରହକୁ ସୁସଜ୍ଜିତ ଦୋଳି (କୁଞ୍ଜ)ରେ ବିଜେ କରାଯାଇ ଭକ୍ତିର ସହ ଧୀରେ ଧୀରେ ଝୁଲାଯାଏ ।
ପୌରାଣିକ ଇତିହାସ ଓ କାହାଣୀ : –
ଝୁଲଣ ଯାତ୍ରାର ମୂଳ ଇତିହାସ ଦ୍ଵାପର ଯୁଗର ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ବୃନ୍ଦାବନରେ ରଚିତ ଦିବ୍ୟ ରାସଲୀଳା ସହ ଜଡ଼ିତ । ବୈଷ୍ଣବ ସାହିତ୍ୟ, ଭାଗବତ ପୁରାଣ ଓ ହରିବଂଶ ଆଦି ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଏହାର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳିଥାଏ ।
ବୃନ୍ଦାବନର କୁଞ୍ଜଲୀଳା:- ପୌରାଣିକ ମାନ୍ୟତା ଅନୁସାରେ, ଶ୍ରାବଣ ମାସର ମନୋହର ବର୍ଷା ଋତୁରେ ବୃନ୍ଦାବନର ନିଧିବନ ଓ କଦମ୍ବ ଗଛର ଡାଳରେ ଗୋପୀମାନେ ସୁନ୍ଦର ଦୋଳି ବାନ୍ଧୁଥିଲେ । ସେଠାରେ ସେମାନେ ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ରାଧାରାଣୀଙ୍କୁ ବସାଇ ଗୀତ ଗାଇ ଗାଇ ଆନନ୍ଦରେ ଝୁଲାଉଥିଲେ । ବର୍ଷାର ଗରମ ଓ ଆଦ୍ର ପରିବେଶ ମଧ୍ୟରେ ଦୋଳିର ଶୀତଳ ପବନ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସୁଖ ପ୍ରଦାନ କରୁଥିଲା, ଯାହାକୁ ‘ଝୁଲଣ ଲୀଳା’ କୁହାଯାଏ ।
ମର୍ତ୍ତ୍ୟରେ ପରମ୍ପରାର ପ୍ରସାର:- ଶ୍ରୀ ଚୈତନ୍ୟ ମହାପ୍ରଭୁ ଏବଂ ବୈଷ୍ଣବ ଗୋସ୍ୱାମୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ମଧୁର ଲୀଳାକୁ ଭକ୍ତି ଆନ୍ଦୋଳନ ମାଧ୍ୟମରେ ଜନମାନସରେ ପ୍ରସାରିତ କରାଯାଇଥିଲା । ସେବେଠାରୁ ଏହା ଏକ ପର୍ବ ରୂପେ ଆରାଧନା ହୋଇ ଆସୁଛି ।
ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର (ପୁରୀ) ସହ ଏହାର ସମ୍ପର୍କ
ପୂର୍ବରୁ ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତିରେ ଝୁଲଣ ଯାତ୍ରାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ନଥିଲା । କିନ୍ତୁ ଭୋଇ ବଂଶର ରାଜା ଗଜପତି ବୀରକିଶୋର ଦେବଙ୍କ ସମୟରେ (୧୮ଶ ଶତାବ୍ଦୀ) ଏହି ଯାତ୍ରା ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ବେଶ୍ ଜାକଜମକରେ ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ଏହି ସାତ ଦିନ ଧରି ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଚଳନ୍ତି ପ୍ରତିମା ଶ୍ରୀ ମଦନମୋହନ, ମାତା ଭୂଦେବୀ ଓ ଶ୍ରୀଦେବୀଙ୍କ ସହ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଭିତରେ ଥିବା ମୁକ୍ତିମଣ୍ଡପ ପାଖରେ ନିର୍ମିତ ସୁଦୃଶ୍ୟ କାଠ ଝୁଲଣ କୁଞ୍ଜରେ ବିଜେ ହୁଅନ୍ତି । ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ସୁନା, ରୂପା ଓ ଫୁଲରେ ସଜାଯାଇଥିବା ଦୋଳିରେ ଝୁଲାଯାଇ ବିଶେଷ ଭୋଗ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ ।
